Charakterystyka wyborów i procesu wyborczego w Polsce cz. II : Kontekst

Charakterystyka wyborów i procesu wyborczego w Polsce cz. II

tumblr_md2yey9BjD1rt2ez5o1_1280

Przystępując do opisania wyborów w Polsce najpierw trzeba powiedzieć kilka słów na temat naszego parlamentu. Parlament jest naczelnym organem państwowym złożonym z demokratycznie wybieranych przedstawicieli narodu, realizujących władzę ustawodawczą i sprawujących kontrole nad wypełnianiem władzy wykonawczej. Możemy wyróżnić parlamenty jednoizbowe oraz dwuizbowe.

W naszej tradycji występuje parlament dwuizbowy składający się z dwóch organów przedstawicielskich: Sejmu i Senatu. Klasyczny prapoczątek dwuizbowości ma miejsce w wieku XVII – XIX. To wtedy już jedna z izb reprezentowała arystokrację i była nazywana izbą wyższą, a druga niższą reprezentowała stan trzeci. Drugim źródłem dwuizbowości jest nawiązanie do federalnej struktury państwa. Przykładem był podział na Izbę Reprezentantów i Senat w Ameryce.

 Od początku nasz parlament był dwuizbowy zakładała to już konstytucja marcowa oraz późniejsza kwietniowa. Obie konstytucje przyznawały Sejmowi uprzywilejowaną pozycję w stosunku do Senatu. Po II wojnie światowej problem Senatu powrócił w referendum 3xTak . Wyniki tego referendum jak wiemy zostały sfałszowane. Jednak oficjalne stanowisko ówczesnej władzy i polityków było za jednoizbowością ,czyli za zlikwidowaniem jednej izby. Według obowiązującej konstytucji z 2IV 1997 parlament posiada dwie izby jest to: Sejm i Senat.

W Polsce mamy do czynienia z kilkoma różnymi rodzajami wyborów. Wśród nich wymienić należy takie jak do: Sejmu, Senatu ,prezydenckie, samorządu terytorialnego czy do parlamentu europejskiego .

Wybory do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej odbywają się na podstawie Konstytucji z 2 IV 1997 oraz ustawy z 12 IV 2001 r. Ordynacji wyborczej do Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej oraz Senatu Rzeczypospolitej Polskiej. Wybory do Sejmu są pięcioprzymiotnikowe: powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne oraz odbywają się w głosowaniu tajnym. Czynne prawo wyborcze przysługuję osobie, która legitymuję się obywatelstwem polskim oraz ma skończone 18 lat. Bierne prawo wyborcze przysługuje obywatelom polskim, jeżeli w dniu wyborów najpóźniej ma skończone 21 lat.

Wybory zarządza Prezydent nie później niż na 90 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji Sejmu wyznaczając wybory na dzień wolny od pracy oraz przypadający w ciągu 30 dni przed upływem 4 lat od rozpoczęcia kadencji. W razie skrócenia kadencji Sejmu Prezydent zarządza wybory, wyznaczając ich datę na dzień przypadający nie później niż w ciągu 45 dni od dnia wejścia w życie uchwały Sejmu lub postanowienia Prezydenta o skróceniu kadencji.

Kandydatów na posłów zgłaszają partie polityczne i wyborcy. Komitet wyborczy wyborców mają prawo tworzyć obywatele, którzy posiadają prawo wybierania i składających się z 15 osób. Po zebraniu przynajmniej 1000 podpisów obywateli posiadający prawo wybierania i popierających utworzenia komitetu wyborczego pełnomocnik tego komitetu zgłasza do PKW chęć utworzenia danego komitetu.

Kampania wyborcza rozpoczyna się z dniem ogłoszenia przez Prezydenta o zarządzeniu wyborów i ulega zakończeniu na 24h przed dniem wyborów. Finansowanie kampanii wyborczej jest jawne . Komitety wyborcze mogą wydatkować na kampanię wyborcza wyłącznie kwoty, które są określone przez ordynację wyborczą.

W wyborach do Sejmu są ustanowione progi wyborcze, które musi spełniać każda partia .W podziale mandatów w okręgach wyborczych bierze się pod uwagę tylko listy okręgowe listy kandydatów na posłów tych komitetów, które otrzymały przynajmniej 5 % głosów oddanych w skali kraju. Koalicje ,aby mogły brać udział muszą niestety zdobyć więcej ważnie oddanych głosów dla nich ustalono próg w granicy 8%. Od tego wymogu zwolnione są komitety wyborcze utworzone przez wyborców zrzeszonych w zarejestrowanych organizacjach mniejszości narodowych, a także złożą do PKW dokument właściwego organu statutowego i oświadczenie w tej sprawie najpóźniej 5 dni przed wyborami.

Okręg wyborczy obejmuje obszar województwa albo tylko jakąś jego część. Granice okręgu nie mogą naruszać granic wchodzących w jego skład powiatów i miast na prawach powiatu. W okręgu wyborczy jest wybieranych 7 posłów. Sejm na wniosek PKW dokonuje podziału województwa na okręgi oraz liczby posłów wybieranych w poszczególnych województwach.

Wyborca głosuje tylko na jedną listę okręgową stawiając na swojej karcie znak „X” w kratce z lewej strony obok nazwiska jednego z kandydatów z tej listy, a zatem wskazuję pierwszeństwo na wejście do Sejmu tego właśnie kandydata. Podział mandatów jest w rękach okręgowej komisji wyborczej, która stosuję metodę Sainte – League, czyli metodę dzielników nieparzystych, dającą największe szanse partiom średniej wielkości. Liczba ważnie oddanych głosów list na każdą z list okręgowych jest przeliczana w taki sposób, że dzieli się przez 1, 4, 3,5, 7, aż do momentu, w którym uzyskamy odpowiednią liczbę mandatów.

W razie wygaśnięcia mandatu posła nie są przeprowadzane wybory uzupełniające. W takiej zaistniałej sytuacji prawo do uzyskania mandatu posiada kolejny kandydat z tej samej listy okręgowej ,który podczas wyborów otrzymał największą ilość głosów. Może także wystąpić taka sytuacja, iż z powodu braku kandydatów nie byłoby możliwe obsadzenie mandatu to w takiej sytuacji mandat pozostaje do końca kadencji wolny.

Wyniki wyborów są ogłaszane przez Państwową Komisje Wyborczą w Dzienniku Ustaw w formie obwieszczenia oraz podane do publicznej wiadomości. Ważność wyboru posła w przypadku zgłoszenia protestu wyborczego oraz ważności wyborów do Sejmu rozstrzyga Sąd Najwyższy.

Wybory do Senatu RP odbywają się na podstawie takich samych przepisów co wybory do Sejmu RP. Wybory do Senatu są jednak w przeciwieństwie do Sejmu tylko trzyprzymiotnikowe: powszechne ,bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym. Według ordynacji wyborczej art.189 odbywają się wybory do Senatu za pośrednictwem zasady większości.

Występuję tu niewielka różnica pomiędzy rozumieniem czynnego prawa wyborczego oraz biernego. W przypadku czynnego prawa wyborczego wszystko zgadza się tak jak przy wyborach do Sejmu wyjątkiem jest definiowanie biernego prawa wyborczego ,które przysługuję obywatelowi polskiemu jeżeli w dniu wyborów ma ukończone 30 lat. Okręg wyborczy obejmuje swoimi ramami obszar województwa albo tylko jakąś określoną część. W okręgu wyborczym wybiera się od 2 do 4 senatorów. W przypadku, gdy województwo nie jest jednym okręgiem wyborczym to liczbę senatorów wybieranych w okręgu wyborczym ustala się za pomocą jednolitej normy przedstawicielstwa.

 Komitet wyborczy może zgłosić w każdym okręgu tylu kandydatów na senatorów, ilu jest senatorów wybieranych w danym okręgu wyborczym . Zgłoszenie kandydata na senatora powinno być poparte przynajmniej 3000 tysiącami podpisów.

W przypadku wygaśnięcia mandatu senatora Prezydent zarządza wybory uzupełniające. Wybory te muszą być przeprowadzone w terminie 3 miesięcy od dnia stwierdzenia wygaśnięcia mandatu. W przypadku, gdy do dnia, w którym upływa termin zarządzenia wyborów pozostało mniej niż 6 miesięcy to takich wyborów nie przeprowadza się. Wyniki są podane do publicznej wiadomości przez PKW i ogłasza się je w Dzienniku Ustaw w formie obwieszczenia.

Omawiając wybory do Sejmu i Senatu chciałabym rozwinąć szerzej pojęcie jakim jest mandat parlamentarny dotyczy on tutaj posłów i senatorów. Otóż pojęcie mandatu odnosi się do trzech różnych znaczeń: Wynika z wyborów pełnomocnictwo udzielone członkowi parlamentu przez wyborców, całokształt praw i obowiązków parlamentarzysty, określenie funkcji członka parlamentu.

W Polsce używa się pojęcia mandatu w tych trzech znaczeniach nie wyróżnia się ich ze względu na status prawny posła czy senatora. Aby uzyskać mandat muszą odbyć się wybory. Pełnie praw i obowiązków posła czy senatora następuje dopiero po złożeniu ślubowania na pierwszym zazwyczaj posiedzeniu izby. Mandat trwa przez całą kadencję i wygasa wraz z jej zakończeniem. Samo pojęcie mandatu przedstawicielskiego ma swój rodowód z łaciny i oznacza mandatum –zlecenie lub mandare powierzać, obciążać, polecać. Jest to stosunek prawnopolityczny, który powstaje między osobą piastującą funkcję z wyboru np. posłem a wyborcami zawierającymi udzielone przez wyborców pełnomocnictwo do reprezentowania ich interesów w procesie sprawowania władzy. Mandat ten jest nabywany z momentem stwierdzenia wyboru danej osoby. Jednak, aby go otrzymać trzeba najpierw złożyć odpowiednie ślubowanie. Wyróżniamy mandat wolny i imperatywny.

Mandat imperatywny inaczej zwany związanym sytuuję posła na reprezentanta tych ,którzy go wybrali, a więc okręgu wyborczego w którym wygrał .Poseł jest prawnie związany wolą swych wyborców oraz ponosi przed nimi odpowiedzialność za swe działania, które podejmuje.

Mandat wolny opiera się na założeniu ,iż poseł reprezentuje cały zbiorowy podmiot suwerenności (naród, korpus wyborczy), a nie jest przedstawicielem tylko tych osób ,którzy faktycznie zagłosowali na niego podczas wyborów. Konstrukcja mandatu wolnego była uznawana przez większość konstytucji w systemach demokratycznych jak i też w państwach postkomunistycznych. Przykładem w naszej Konstytucji jest art.104 ,który odnosi się do posłów i brzmi w następujący sposób „Posłowie są przedstawicielami Narodu. Nie wiążą ich instrukcje wyborców”. Z tej oto wzmianki możemy wyróżnić trzy cechy mandatu: uniwersalność – poseł reprezentuje cały naród, niezależność – wyborcy oraz organizacje nie posiadają prawnej możliwości narzucenia posłowi sposobu działania, a przede wszystkim chodzi tutaj o głosowanie w izbie, trzecią zasadą jest nieodwołalność posła czy senatora polega ona na tym, że wyborcy oraz organizacje nie mają uprawnień ,aby doprowadzić do przedterminowego wygaśnięcia mandatu posła czy senatora.

Dla właściwego wykonywania mandatu przez posła czy senatora RP zostało stworzenie pewnych gwarancji niezależności, które mają za zadanie utrudniać wywieranie nacisku na posła oraz uchronić go przed różnymi pokusami związanymi z konfliktem interesów. Do tych najważniejszych gwarancji możemy zaliczyć immunitety parlamentarne oraz zasadę niepołączalności. Immunitet rozumiemy pod pojęciem wykluczenia lub ograniczenia odpowiedzialności deputowanego za naruszenie prawa.

Pełni on dwie główne funkcje; ochrony niezależności członków parlamentu i zagwarantowanie im swobody wykonywania mandatu oraz ochrony niezależności i autonomii parlamentu jako takiego.

Prawo konstytucyjne wymienia dwie postacie immunitetu : formalny i materialny. Immunitet formalny polega na wyłączeniu karalności określonych czynów, które w świetle stanowionego prawa dla zwykłego obywatela są naznaczone jakąś sankcją za złamanie ich. Immunitet materialny ograniczenia dopuszczalność ścigania za czyny będące według materialnego prawa karnego przestępstwem lub innym czynem karalnym.

Zasadę niepołączalności także jak w przypadku immunitetu rozpatrujemy w dwóch przypadkach: Formalnym jako zakaz łączenia mandatu z innymi stanowiskami lub funkcjami państwowymi (art.103 konstytucji), materialnym zakaz podejmowania lub wykonywania określonych rodzajów działalności zawodowej lub podobnej (art. 107 konstytucji).

Z definicji niepołączalności formalnej możemy dowiedzieć się, że jest to wykluczenie możliwości równorzędnego piastowania mandatu posła i sprawowania innego urzędu czy zajmowania innego stanowiska lub innego zatrudnienia. Innym zaś zagadnieniem jest niewybieralność, którą po prostu definiujemy jako wykluczenie zdolności określonej osoby do kandydowania w wyborach i objęcia mandatu z uwagi na pełniony inny urząd , funkcje czy stanowisko (art.132 konstytucji) W myśl zasady art. 102 konstytucji, który jednoznacznie wyklucza możliwość bycia posłem i senatorem w jednej osobie.

Zaś niepołączalność materialna oznacza zakaz podejmowania pewnych typów działalności w okresie sprawowania mandatu. Przytaczając art.107 konstytucji, który wymienia zakaz prowadzenia działalności gospodarczej, w ramach której są osiągane korzyści z majątku Skarbu Państwa lub samorządu terytorialnego .

Kolejnym przykładem wyborów są na urząd Prezydenta RP. Powołując się na art.126

  1. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej .
  2. Prezydent Rzeczypospolitej czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium.
  3. Prezydent Rzeczypospolitej wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach.

Prezydent Rzeczypospolitej wybierany jest przez Naród w wyborach powszechnych, równych bezpośrednich i w głosowaniu tajnym. Są to także wybory wolne chociaż nigdzie w konstytucji nie jest to wyraźnie odnotowane. Prezydent jest wybierany na 5 letnią kadencję i może być ponownie wybrany tylko raz. Na Prezydenta RP może być wybrany tylko wyłącznie obywatel polski oraz jeśli w dniu wyborów najpóźniej ma skończone 35 lat i korzysta z pełni praw wyborczych do Sejmu RP.

Kandydata na Prezydenta Rzeczypospolitej zgłasza przynajmniej 100000 tys. obywateli mających prawo wybierania do Sejmu. Zgłoszenie takie musi być poparte podpisami zgłaszającymi. Kandydatów na Prezydenta Rzeczypospolitej można zgłaszać najpóźniej w 45 dniu przed dniem wyborów .Te postanowienia co do ważności zgłaszania kandydatur na urząd Prezydenta Rzeczypospolitej wynikają z Konstytucji z 1997 r. (art. 127 ust.3).

Możemy także dopatrzyć się różnicy między uprawnieniami do zgłaszania kandydatów na posłów i senatorów, których zgłaszać mogą także partie i wyborcy. Przepis dotyczący odpowiedniej liczby osób ,które mogą zgłosić kandydaturę swojego kandydata na urząd Prezydenta miał zapewne zamiar odpartyjnienia procedury wyłaniania kandydatów na głowę państwa.

Czynne prawo wyborcze posiadają obywatele polscy ,którzy mają ukończone 18 lat nie są pozbawieni praw publicznych oraz wyborczych i nie są osobami ubezwłasnowolnionymi prawomocnym orzeczeniem sądu.

Prezydent jest wybierany w systemie większości bezwzględnej ,a co za tym idzie zostaje nim kandydat ,który otrzymał więcej niż połowę oddanych głosów. W przypadku ,gdy żaden z kandydatów nie otrzyma wymaganej większości to 14 dnia po pierwszym głosowaniu przeprowadza się głosowanie ponowne, czyli tak zwana druga tura wyborów. W ponownym głosowaniu wyboru dokonuje się już tylko spośród dwóch kandydatów, którzy w pierwszym głosowaniu uzyskali największą liczbę głosów.

Na urząd prezydenta RP wybrany zostaje kandydat, który w ponownym głosowaniu otrzymał największe poparcie i zdyskwalifikował swojego przeciwnika, który niestety przegrał w kolejnym starciu. Wybory Prezydenta oraz opróżnienie z urzędu w szczególnych sytuacjach ,które są szerzej omówione w konstytucji zarządza Marszałek Sejmu. Ważność tych wyborów stwierdza Sąd Najwyższy. Według ustawy z dnia 27 września 1990, która szczegółowo dotyczy zgłaszania kandydatów oraz przeprowadzenia wyborów odbyły się następujące wybory na urząd Prezydenta w 1990,1995, 2000, i 2005 roku.

Następnym przykładem wyborów według Konstytucji RP są wybory do organów stanowiących samorząd terytorialny ,w tym przypadku do rad gmin, powiatów i sejmików województw są powszechne, równe ,bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym. W wyborach bezpośrednich jest wybierany wójt(burmistrz lub prezydent miasta) ,a wybory do tego organu zgodnie z ustawą z dnia 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta ,burmistrza i prezydenta miasta (Dz.U.Nr113, poz.984) są powszechne, równe, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym. Wybory powszechne do organów stanowiących samorząd terytorialny oraz wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów miast są zarządzane przez Prezesa Rady Ministrów.

Czynne prawo wyborcze w wyborach do rad oraz wójtów posiada każdy obywatel polski ,który ukończył 18lat i zamieszkuje obszar działania danej rady czy sejmiku. Nie posiadają prawa glosowania osoby ubezwłasnowolnione oraz te które utraciły prawo wyborcze lub są pozbawione praw publicznym Nowością w przeciwieństwie do innych wyborów jest to ,że mogą także głosować obywatele Unii Europejskiej ,którzy skończyli 18 lat stale zamieszkują na obszarze działania gminy i są wpisani do rejestru wyborców.

Bierne prawo wyborcze charakteryzuję się tym ,iż w wyborach do rad i sejmików przysługuje każdemu ,kto ma prawo wybierania do rad nie był wcześniej karany za przestępstwo umyślnie ścigane z oskarżenia publicznego ,a także wobec osoby której nie wydano prawomocnego orzeczenia sądu stwierdzającego jednoznacznie utratę prawa wybieralności z tak zwanego kłamstwa lustracyjnego.

W wyborach wójta, burmistrza ,prezydenta miasta bierne prawo wyborcze posiada obywatel polski, który ma prawo wybierania do rady gminy i ma ukończone 25 lat. Kandydat na wójta nie musi zamieszkiwać na obszarze gminy, w której zgłosił chęć kandydowania podczas wyborów.

Wybory do rad gmin, w których liczba mieszkańców nie przekracza 20 tys. mają charakter większościowy, a w gminach gdzie ta liczba mieszkańców jest powyżej 20 tys. oraz do rad powiatów i sejmików województw są liczone proporcjonalnie z zastosowaniem metody d’Hondta oraz klauzul zaporowych, które wynoszą 5%.

Ważność wyborów do organów samorządu terytorialnego stwierdza sąd okręgowy po rozpatrzeniu tak zwanych protestów wyborczych.

Ostatnim przykładem wyborów, który postaram się jak najlepiej omówić są wybory do Parlamentu Europejskiego. Wybory te są pięcioprzymiotnikowe; wolne, powszechne, bezpośrednie, proporcjonalne i przeprowadzone w głosowaniu tajnym. Zarządza je Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. Obecnie w Polsce wybieranych jest 50 posłów do Parlamentu Europejskiego na 5 letnią kadencję. Po wejściu w życie traktatu lizbońskiego liczba posłów do PE ma wzrosnąć o jednego posła i będzie wtedy wynosiła 51 .

Czynne prawo wyborcze w wyborach do Parlamentu Europejskiego posiadają obywatele polscy, którzy ukończyli 18 lat nie są pozbawieni praw publicznych oraz nieubezwłasnowolnieni prawomocnym orzeczeniem sądu, a także niepozbawieni praw wyborczych przez prawomocne orzeczenie Trybunału Stanu. Także nowością jest z tego prawa wybierania mogą korzystać obywatele Unii Europejskiej ,którzy zarazem nie legitymują się obywatelstwem polskim, którzy w dniu głosowania maja skończone 18 lat., stale zamieszkują w Polsce i są zapisani w rejestrze wyborczym.

Bierne prawo wyborcze przysługuje osobom mającym prawo wybierania do PE oraz koniecznym warunkiem jest przez te osoby ukończenie 21 lat ,a także zaświadczenie o niekaralności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego i stale zamieszkujące terytorium Polski lub w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej.

Wyniki wyborów ustala się za pomocą metody d’Hondta . Ważność wyborów stwierdza Sąd Najwyższy .Wybory do Parlamentu Europejskiego zostały przeprowadzone już dwukrotnie w 2004 i 2009 roku.

Po dogłębnej analizie tego zagadnienia doszłam do wniosku, iż w jak najprostszy sposób udało mi się przedstawić to zagadnienie. Zapewne znajdą się jeszcze różnego rodzaju terminy, których nie udało mi się poruszyć, ale mam nadzieję, iż zawarłam najważniejsze rzeczy. Jestem przekonana, iż chociaż w maleńkim ułamku udało mi się odpowiedzieć na pytania, które sobie postawiłam przed rozpoczęciem tego materiału.

Agnieszka Kajda

Bibliografia:


  1. Leksykon politologii, red. A. Antoszewskiego, R. Herbut, Wrocław 1997.
  2. Leksykon prawa wyborczego i systemów wyborczych, red. B. Michalak, A. Sokala, Warszawa 2010.
  3. A. Żukowski, Systemy wyborcze, Olsztyn 1997.
  4. L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu, Warszawa 2010.
  5. Mała encyklopedia wiedzy politycznej, red. M. Chmaj, W. Sokół, Toruń 1996.
  6. J. Haman, Demokracja, Decyzje, Wybory, Warszawa2003.
  7. R. Chruściak, Sejm i Senat w konstytucji RP z 1997r.
  8. Dz.U. Nr 46,poz. 499.
  9. S. Gebethner, Wybory na urząd Prezydenta RP, Warszawa 2000.
  10. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 21 IV 1997, Warszawa 2006.

Komentarze
105 Odpowiedzi do “Charakterystyka wyborów i procesu wyborczego w Polsce cz. II”
Trackbacks
Check out what others are saying...
  1. …Check this out

    […]The very next time I read a blog, I hope that it won’t fail me as much as this particular one. After all, I know it was my choice to read through, nonetheless I really believed you would probably have something helpful to talk about. All I hear i…

  2. armb?ndsur pisze:

    armb?ndsur

    […]very couple of internet sites that transpire to become comprehensive below, from our point of view are undoubtedly nicely worth checking out[…]

  3. Online Article…

    […]The information mentioned in the article are some of the best available […]…

  4. seo pisze:

    Websites worth visiting

    […]here are some links to sites that we link to because we think they are worth visiting[…]…

  5. travel pisze:

    travel

    […]one of our guests recently advised the following website[…]



Dodaj własny komentarz

You must be logged in to post a comment.